اشاره: دکتر محمد جواد مرادی نیا متولد خمین، مدیر گروه تاریخ معاونت پژوهشی موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) از زمان تاسیس این گروه مسولیت آن را برعهده داشته است. وی مدرک دکترای تاریخ از دانشگاه علوم و تحقیقات دارد و این آثار از جمله تالیفات اوست: خمین در گذر تاریخ، خاطرات سیمحمد کمره ای، خاطرات آیت الله پسندیده، کمیته مجازات، خمین در انقلاب، سطر اول (تحقیقی پیرامون تبار و اجداد امام خمینی(س))، یادنامه حجت الاسلام و المسلمین سید احمد خمینی، منزل به منزل با خمینی و ... .
پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، با مردای نیا به مناسبت بیست و یکمین سالگرد تاسیس موسسه تنظیم ونشر آثار حضرت امام خمینی(س) به گفتگو نشست. چیستی و جایگاه تاریخ، توصیه های امام خمینی (س) برای مورخان انقلاب، برنامه های شاخص گذشته و آینده گروه تاریخ موسسه، آسیب های تاریخنگاری انقلاب اسلامی و راه های جلوگیری از تحریف تاریخ از جمله مباحث این گفتگو است.
پیش از هر چیز می خواهم به اهمیت و جایگاه پژوهش های تاریخی در معاونت پژوهشی بپردازید. به نظرم تاریخ پیش از هر حوزه دیگری باید در این فعالیت های پزوهشی موسسه فربه باشد.
تاریخ به نظر من برخلاف برخی که فکر می کنند علم مردگان است، علم زندگی است باید تاریخ را خواند و شناخت تا بتوان برای امروز و فردا از آن استفاده کرد. تاریخ در واقع ابزاری است برای شناخت مسیر و راه آینده. با این دیدگاه، انقلاب ما پدیده منحصر به فرد تاریخ ماست و در دنیا هم یکی از کم نظیرترین انقلاب های سیاسی است. حالا که چنین اتفاق بزرگی در کشور ما روی داده است، ماها که در متن حادثه حضور داشتیم و هنوز هم از انقلاب فاصله آنچنانی نگرفته ایم یک وظیفه بر دوش داریم و آن این است که ابعاد و زوایای این انقلاب را آنگونه که بوده است شناسایی کرده و برای آیندگان معرفی کنیم؛ یک گزارش دقیقا مطابق واقعیت برای آیندگان منتقل کنیم.
منظورتان از "گزارش دقیق از واقعیت" چیست؟
انقلاب ما انقلابی فراجغرافیایی بود؛ مردمی که در انقلاب حضور پیدا کردند مردم یک شهر یا ناحیه خاص نبودند، در انقلاب مشروطه عمدتا حضور مردم شهرهای بزرگ دیده می شود. در شهرهای کوچک و روستاها خبری نیست؛ روستایی ها نه خودشان و نه دیگران حقی برای شان قائل نبودند. در انقلاب اسلامی مردم روستاها و شهرهای کوچک همانند مردم تهران نقش و جایگاه خود را داشتند. نکته دیگر اینکه انقلاب ما انقلاب
طبقه خاصی نبود. بسیاری از انقلاب ها طبقاتی بودند انقلاب روسیه انقلاب کارگری بود و انقلاب چین انقلاب دهقانان بود اما در انقلاب ایران همه طبقات از نظامیان تا کارگران و کارمندان حضور داشتند. ویژگی دیگر انقلاب اسلامی، دینی بودن آن بود شعارهایی که مردم مطرح می کردند بیانگر هدف دینی مردم بود می گفتند ما انقلاب می کنیم بخاطر خدا و برای پیاده کردن حاکمیت خدا و اینکه جلوه های ضد دینی را از بین ببریم. البته در کنار اینها افراد دیگری هم بودند که هدف دینی نداشتند اما در اقلیت محض بودند. ویژگی دیگر رهبری دینی بود. تا آن زمان مراجع ما را به عنوان آخوند و روحانی می شناختند که در گوشه ای نشسته و منزوی از جامعه بودند و صرفا احکام دینی را صادر می کردند اما اینکه یک روحانی در تراز مرجعیت بیایید و رهبری سیاسی را بر عهده بگیرد این جزو ویژگی های منحصر به فرد انقلاب بود.
این انقلاب با این ویژگی ها اتفاق افتاده، ما اگر ابعاد و ویژگی های این انقلاب را واکاوی نکنیم و عواملی که باعث تشدید این انقلاب شدند و فرایند آن را نشناسیم در آینده با تهدیدهای بزرگی مواجه خواهیم شد.
بنابراین موسسه تنظیم و نشر آثار امام یکی از ماموریت هایی که برای خود تعریف کرده این است که تاریخ این انقلاب را مطابق با واقعیت به آینده معرفی کند. ربط این کار به موسسه این است که انقلاب اسلامی بزرگترین و شاخص ترین برگ کارنامه امام است. اگر انقلاب را از آن جدا کنیم چیز عمده ای باقی نمی ماند موسسه به تاریخ انقلاب اسلامی به عنوان یکی از زمینه های فعالیت های خود نگاه می کند و این را در فهرست مسولیت های خود قرار داده است.
در خصوص دیدگاه امام در مورد تاریخ و توصیه های ایشان برای پژوهش های تاریخی صحبت کنید.
توصیه ای امام دارند که موسسه را تشویق کرد که به تاریخ انقلاب بپردازد؛ امام در 5 مرداد 1357 در نجف فرمودند: "لازم است برای بیداری نسل های آینده و جلوگیری از غلط نویسی مغرضان نویسندگان متعهد با دقت تمام به بررسی دقیق تاریخ این نهضت اسلامی بپردازند و قیام ها و تظاهرات مسلمین ایران را در شهرستان های مختلف با تاریخ و انگیزه آن ثبت کنند. آنچه برای ما واضح است برای نسل های آینده مبهم خواهد بود و تاریخ روشنگر نسل های آینده است و امروز قلم های مسموم در جهت تحریف واقعیات هستند." امام به این مساله عنایت داشتند که تاریخ باید نوشته شود تا قلم های مسموم این حرکت را تحریف نکنند.
بعد از پیروزی انقلاب هم امام طی نامه ای که برای یکی از مورخین انقلاب نوشته اند معیارهای نگارش تاریخ انقلاب را بیان کرده اند که ما در تاسیس گروه تاریخ موسسه به این معیارها توجه خاص داشته ایم. امام در این نامه می فرمایند که "سعی و تلاش نمایید تا هدف و قیام مردم را مشخص نمایید." و باز می گویند: "باید پایه های تاریخ انقلاب اسلامی ما همچون خود انقلاب بر دوش پابرهنگان مغضوب ابرقدرت ها باشد."
نکته دیگر اینکه امام به برخی از اختلاف نظرها قبل از پیروزی انقلاب نظر دارند حتی در حوزه های علمیه که بعضی از هم لباسی های ایشان با حرکت ایشان مخالفت می کردند، اشاره می کنند و اعتقاد دارند باید این مخالفت ها روشن شود. البته اگر این قضایا دقیقا روشن شده بود چه بسا ما امروز می توانسیم تحلیل روشن تری از تحولات جاری داشته باشیم. چون ما تحلیل شفافی از جناح بندی های حوزه در دوران آغازین انقلاب نداریم الان با مشکل مواجه شده ایم و شاهد به هم ریختگی تحلیل ها و تفسیرها هستیم.
امام می فرمایند "شما باید به روشنی ترسیم کنید که در سال 41 سال شروع انقلاب اسلامی، در مرگ آباد تحجر و مقدس مآبی چه ظلم ها که بر عده ای روحانی پاک باخته رفت چه ناله های دردمندانه ای که نکردند چه خون دل ها که نخوردند متهم به جاسوسی و بی دینی شدند ولی با توکل به خدا کمر همت بستند از تهمت ها نهراسیدند و خود با طوفان ها نلرزیدند و در جنگ نابرابر ایمان و کفر و روشنفکری و تحجر گرایی سرافراز ولی غرق به خون یاران خویش پیروز شدند."
شما این ماموریتی که گفتید چگونه اولویت بندی و از کجا شروع کردید و چه کارهای شاخصی انجام دادید؟
موسسه از سال 1368 که امام به لقای حق رفتند و از همان زمانی که تاسیس شد یکی از وظایفش را اخذ خاطرات قرار داد. خاطرات افرادی که به نوعی با امام و انقلاب امام در ارتباط بودند، اعضای خانواده امام، مبارزان ، شاگردان، محافظان، یاران، تیم های پزشکی، مردم عادی که به نوعی با امام ارتباط پیدا می کردند، فرماندهان و ... اینها هر کدام از زاویه ای امام را دیده بودند. ما برای شناخت کامل امام نیاز داشتیم خاطرات هر کدام از اینها را ضبط کنیم. اینکه امام در میان خانواده چگونه بود؟ سیستم رهبری و مدیریت ایشان چگونه بود؟ امام در خلوت خود و راز و نیاز خود با خدا چگونه بود؟ در ارتباط با رزمندان و نظامیان چه رفتاری داشتند؟ و ... برای ترسیم چهره امام مهم بود. این مسائل در طول یک زمان دراز از حافظه این افراد بیرون کشیده شد.
تا یک زمانی کار ما فقط اخذ خاطرات بود اما از یک دروه به بعد، یعنی از سال 76 در کنار خاطرات، زاویه دیگری هم باز شد و آن پرداختن به تاریخ انقلاب بصورت تحلیلی و توصیفی بود. در آن سال بخشی تاسیس شد با عنوان دفتر تدوین تاریخ انقلاب در شهرهای مختلف. ما رفتیم سراغ افرادی از طبقاتی که امام آنها را پابرهنگان معرفی کرده بود. افرادی که در بین اقشار مختلف مردم حضور داشتند و شناخته شده هم نبودند کسانی که در انقلاب فعالیت داشتند و هیچ جایی معرفی نشده بودند مانند معلمان، دانش آموزان ، کشاورزان و ... .
در حوزه خاطرات چه کتاب هایی تاکنون منتشر شده است؟
حدود 40 عنوان کتاب خاطره با عنوان امام و یادها چاپ شده که شماره 1 آن با موضوع دفاع مقدس است با عنوان خاطرات امام و فرماندهان جنگ. از دیگر عناوین مجموعه یادها می توان به این آثار اشاره کرد: خاطرات سه جلدی دکتر صادق طباطبایی، خاطرات حجت الاسلام فردوسی پور، خاطرات آیت الله پسندیده، خاطرات خانم دباغ، امام خمینی (س) و هیئت های دینی مبارز، فصل سبز، خاطرات گل آقا، خاطرات موسوی تبریز؛ آیینه حسن و ... . ما با حدود نزدیک به هزار نفر مصاحبه کردیم. این حدود خاطرات 5000 ساعت مصاحبه را در بر می گیرد. برخی مفصل صحبت کرده اند و برخی دیگر به دلیل کهولت سن کلیاتی را مطرح کرده اند که گاهی تنها دو صفحه شده است. در میان کسانی که خاطرات آنها را تدوین کرده ایم برخی مراجع تقلید هستند و همچنین روحانیون، اعضای گروه های مبارز انقلابی و ... .
آیا نگرش خاصی در گزینش افراد داشتید؟
ما سعی کردیم کار در چارچوب های علمی و به دور از شعار و احساس باشد. در گزینش افراد هم ملاک ما حال افراد نبود بلکه ملاک وضع گذشته افراد بود. چه بسا افرادی در انقلاب حضور داشتند که الان به هر دلیلی خط خود را جدا کرده اند. ما همه را یکسان دیدیم؛ چه افرادی که امروز در کنار انقلاب هستند و یا الان خط خود را جدا کرده اند. ما بی طرفی خود را حفظ کردیم. در کل ما تقریبا محدودیت نداشتیم هرکسی که در انقلاب نقش داشته، در دایره کار ما قرار گرفته است. ما غیر از گروه های معاندی که دشمن رسمی جمهوری اسلامی هستند و با نظام مبارزه مسلحانه می کنند، با همه گفتگو داشتیم و خاطراتشان را ضبط کرده ایم.
غیر از اشخاص به گردآوری دیگر منابع پژوهش های تاریخی هم پرداختید؟
بهره گیری از اسناد هم در کار تحقیقاتی وجود داشته. یک بخش اسناد ساواک بود بخش دیگر اعلامیه هایی بود که توسط گروه های انقلاب صادر شده بود. دیگری مکاتبات بین رهبر کبیر و فعالان انقلاب بود. عکس ها و صداها هم جزو اسناد و مدارک هستند منابع مکتوب در نشریات و روزنامه های داخلی در دوران وقوع حادثه هم بودند که منابع تاریخنگاری ما را تشکیل می دهند.
موسسه علاوه بر خاطرات در تاریخ محلی هم دست به نگارش تاریخ زده است، کار را چگونه و از کجا آغاز کزدید؟
ما رفتیم سراغ نگارش تاریخ انقلاب در شهرهای مختلف. در حال حاضر تاریخ انقلاب در بسیاری از شهرها تدوین و بعضا چاپ شده است؛ اولین اثری که تدوین شد، تاریخ انقلاب اسلامی در خمین بود. اگر چه زادگاه امام شهر کوچکی بود اما در ایام انقلاب بسیار پرحادثه بود. این اثر تالیف خود بنده هست. تاریخ انقلاب اسلامی در اصفهان در 4 جلد نوشته شده که جلد اول آن به قلم محمد حنیف چاپ شده است و جلدهای بعدی به قلم عباس نصر در دست چاپ است. تاریخ انقلاب در تبریز تالیف هدایت الله بهبودی، تاریخ انقلاب در زنجان به قلم حسین زرینی چاپ شده. تاریخ انقلاب در سیستان و بلوچستان به قلم دکتر مسعود مرادی، مشهد، سنندج، شیراز (دکتر مرادی خلج)، ارسباران (حسین دوستی) و گلستان در انقلاب به قلم خاردستی زیرچاپ هستند. اینها کارهایی هست که انجام شده است. در محله های تهران هم کار شد برای مثال تاریخ حضور مردم محله نازی آباد در انقلاب توسط اصغر صباغ پور تدوین شده و زیر چاپ است. متاسفانه در مسیری که ما طی کردیم به دلیل فراز و نشیب ها و مشکلاتی که وجود داشت ما نتوانستیم دامنه کار را بیشتر از این گسترش دهیم توانایی این کار را داشتیم اما به دلیل مشکلاتی این کار کند شد. علاوه بر اینها ما بصورت موضوعی هم تاریخ انقلاب را پیگیری کردیم مثلا نقش زنان زندانی سیاسی قبل از انقلاب در پیروی انقلاب در مصاحبه با تعدادی از زنان زندانی سیاسی بررسی و توسط خانم فائزه توکلی تبدیل به کتاب مفصلی شده و بزودی منتشر می شود.
موضوعات را بر چه اساسی انتخاب و گزینش می کنید؟
در بخش خاطرات تا یک زمانی اصلا موضوعی در کار نبود از مقطعی کار بر اساس موضوع تعریف شد مثلا شاگردان امام خاطراتی از نحوه تدریس امام دارند که همین موضوع تحت عنوان سلسله موی دوست منتشر شده است. سیره خانوادگی، خاطرات نمایندگان امام در نیروهای مسلح و موضوعاتی از این قبیل کار شده است. موضوعاتی که برجستگی خاص دارند و از خاطرات بیشتری از آنها موجود است و کیفیت و کمیت قابل توجه تری دارند.
متاسفانه تاریخنگاری با انحراف و تحریف سرشته شده است. حقیقت تاریخی همواره در لابلای انحرافات گم می شود به نظر شما چگونه از انحرافات احتمالی و روایت های نادرست تاریخی می توان دوری جست؟
ما دو مقوله داریم یکی مقوله پژوهش های تاریخی است و دیگری مقوله تاریخ شفاهی. در پژوهش های تاریخی به دلیل دامنه گسترده و منابع زیاد احتمال تحریف نسبت به تاریخ شفاهی کمتر است نگرانی ما بیشتر در حوزه تاریخ شفاهی است. افراد هر کدام از یک زاویه ای موضوع را دیده اند و از زاویه دید خود مطلب را روایت می کنند و دیگر روایت ها را نفی می کنند. دیگر آفت این است که افراد در روایت تاریخ یک مقدار دچار خودستایی می شوند بیشتر نقش خودشان را بزرگ جلوه می دهند چه بسا دیگرانی هم نقش داشته اند اما تصور این ها بر این است که آن اتفاق یا تصمیم صرفا بر اساس اراده وی صورت گرفته است. مثلا فرمان امام در خصوص تشکیل برخی نهادها، اینگونه شده است که برخی ادعا دارند ایده تشکیل این سازمان ها و ... از آن آنهاست. آسیب دیگر تاریخ شفاهی این است که چون فرد خودش به تنهایی دارد تاریخ را روایت می کند و چون همان جا و حتی بعدا مورد نقد قرار نمی گیرد به راحتی علیه اشخاص و جریانات مختلف ادعاهایی مطرح کرده و یا در مورد نقش خود دیگران دچار افراط و تفریط می شود بنابراین تاریخ شفاهی جزو کم اعتبارترین تاریخ ها قرار می گیرد. تاریخ شفاهی پایین ترین درجه را اعتبار دارد؛ اما گریزی از آن نیست. نمی توان به دلیل اعتبار پایین از انتشار آن صرف نظر کرد. تنها کاری که می توان کرد این است که ما هشدار بدهیم که در کنار این خاطرات باید اسناد و روایت های دیگر تاریخ را نیز مورد توجه قرار داد. درست همان سفارشی که قرآن کرده است، همه قول ها را بشنوید و بهترین را انتخاب کنید. اگر غیر از این باشد حتما به گمراهی کشیده می شود همین اتفاقاتی که امروز می افتد به چندین شکل روایت می شود که کاملا در تضاد هستند.
مراکز دیگری غیر از موسسه نیز در حوزه تاریخ انقلاب کار می کنند شما چه ارتباط علمی با آنها دارید؟
در ایران در حال حاضر بیش از ده نهاد وجود دارد که با شدت و ضعف بر روی تاریخ انقلاب کار می کنند مانند موسسه ما تا بنیاد تاریخ و کتابخانه ملی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی و ... . زمانی که آقای خاتمی رییس کتابخانه ملی بود یک بحثی مطرح شد که این مراکز بیایند با هم همکاری کنند لذا یک مجمعی به وجود آمد با عنوان مجمع مهتاب، شامل همین موسسات و نهادهایی که در حوزه تاریخ انقلاب کار می کنند. انتظار این بود که یک همکاری سیستماتیک بین این مراکز ایجاد شود و اسناد را در اختیار هم بگذارند یا اطلاعات و امکاناتی که برای محققین نیاز هست در اختیار یکدیگر قرار دهند. جلساتی نامنظم تشکیل می شد و در آنها سمینارها، نمایشگاه ها و برنامه ها به اطلاع دیگران می رسید. اما هماهنگی منظم و جدی مبتنی بر داد و ستد اطلاعاتی تقریبا به وجود نیامد.
در مورد تمایز و تفاوت کار خودتان با کار این مراکز صحبت کنید؟
ما روی علمی بودن هرچه بیشتر کار تاکید زیادی داریم. نکته دوم این است که ما سعی کردیم در تاریخنگاری انقلاب از جهت گیری های سیاسی روز بدور باشیم. ما اگر تاریخ نگاری را بر مبنای جهت گیری های سیاسی انجام می دادیم نتیجه کار فقط به درد امروز می خورد. وقتی که نقشه جغرافیایی جهت گیری های سیاسی بهم می خورد (که همواره به هم می خورد ) کار خود را باید دور می ریختیم. ما هیچوقت نباید نگارش تاریخ را بر اساس آمد و رفت اهل سیاست در عرصه جامعه انجام دهیم که تاریخ مصرف داشته باشد؛ ما تاریخی را می خواهیم تدوین کنیم بدون تاریخ مصرف. نکته دیگر اینکه تعدد پژوهش های تاریخی مشکلی بوجود نمی آورد و خوب هم هست چون قضاوت مردم را نسبت به یک اتفاق تاریخی آسان تر می کند. هیچ گاه دو مورخ یک تاریخ را عین هم نمی نویسند، نتیجه متفاوت می شود. همه باید بنویسند هرکدام از اینها در حکم یک قطعه از یک پازل هستند و در نهایت از چینش قطعات، بخشی از واقیعت به دست می آید.
برخی معتقدند سیاست و تاریخ در برابر هم قرار دارند. قدرت از تاریخ می ترسد و سیاست سعی می کند در نگارش تاریخ دخالت کند. شما تاریخ کسانی را کار می کنید که معاصر و بیشتر هم در حال حاضر زنده اند، آیا تاکنون این مساله برای شما مشکلی به وجود آورده است؟
این کار قطعا بی مشکل و بی مساله نیست. همان طور که شما گفتید بیشتر آدم ها زنده اند و اگر خودشان نباشند خط و جریان آنها زنده است. بعضا مصلحت هایی هست که برخی مسائل منتشر نمی شود. با همه اینها نمی توانیم از کار کردن و نوشتن منصرف شویم ما کار می کنیم حداقل در آینده، زمانی که حساسیت ها کم شود منتشر می شود. برخی خاطره می نویسند و می گویند در زمان حیاتشان منتشر نشود. چاره ای نیست حتی همین نکته ای که امام در نامه خود می نویسد که در مرگ آباد تحجر چه گذشت؟ نمی توان الان نوشت. این مرگ آباد تحجر در آمریکا و چین نیست مال قم است در همان شهری که امام تدریس می کردند. در آنجا یاران باوفایی داشتند و در کنار آنها دشمنان قسم خورده ای هم داشتند؛ اما مگر می شود در حال حاضر اینها را معرفی کرد. برخی زنده اند برخی فرزندانشان زنده اند. امام را در حوزه قم تکفیر کردند. کوزه ای که آقا مصطفی از آن آب خورده بود به دلیل این که امام را کافر می دانستند، این کوزه را آب می کشیدند. خود امام اینها را گفته است. اما مگر می شود نوشت! در ماجرای پیروزی انقلاب و دیگر جریان ها، اتفاقات زیادی افتاده است اما نمی شود الان نوشت. ایجاد مشکل می کند.
البته در دو سه سال اخیر با حرکتی که صدا و سیما در پخش برخی تصاویر آرشیوی کرده است یک مقداری این پوسته شکافته شد. ما به تاریخ نباید با تعصب نگاه کنیم. این مساله متاسفانه خیلی پر رنگ است؛ وقتی برای دبیرستان کتاب می نویسند، بعضا این حب و بغض خطی و جناحی اعمال می شود. برخی از دبیران تاریخ احساس می کنند که تمام آن چیزی که باید گفته شود، گفته نشده است. ما ملت ضعیفی نیستیم که از بیان تاریخ بترسیم. ما نمی توانیم نقش افراد را کوچک نمایی و بزرگ نمایی کنیم. طبیعی است که نقش اصلی مربوط به جریان غالب بوده است اما افراد دیگری هم بوده اند که نقش کوچک آنها نباید نادیده گرفت.
در خصوص برنامه ها و طرح های آینده خود توضیح دهید؟
تحقیقات موضوعی قطعا ادامه پیدا می کند. افرادی که در قشرهای گمنام جامعه هستند و خاطراتی در ارتباط با امام و تاریخ انقلاب دارند شناسایی می شوند. در حوزه تاریخ شفاهی آنچه تاکنون کار شده عمدتا از راس و بدنه هرم است و قاعده هرم کمتر مورد توجه قرار گرفته است. باید سراغ محله های تهران برویم تهران شهر بزرگی است محله های تهران نقش بزرگی در انقلاب داشته اند. غیر از نازی آباد دیگر محله ها هنوز کار نشده است.
خاطرات موجود باید تنقیح بشوند بعضی از آنها ناقص هستند باید با بازخوانی دوباره، کامل شوند. مدارک و اسنادی کماکان در جاهای مختلف هست که هنوز در اختیار نداریم دنبال این هستیم که اسناد و مدارک خود را غنی بکنیم. هماهنگی با مراکز اسنادی و تاریخ نگاری را بصورت جدی پیگیری می کنیم و ارتباط با دانشجویان و فارغ التحصیلان رشته تاریخ باید گسترده تر شود همچنین سعی می کنیم خاطراتی را که از نظر کمیت و کیفیت در درجه ای هستند که قابلیت عرضه به جامعه دارند منتشر کنیم. تاریخ انقلاب اسلامی در شهرها هم باید ادامه یابد.